FAO
– Doğu Avrupa ve Kafkaslarda başlıca zararlı ve hastalıklar
ile Entegre Zararlı Yönetimi

Giriş

Entegre
Zararlı Yönetimi (EZY), birkaç on yıldır bilinmekte, fakat
insanlar tarafından farklı biçimlerde yorumlanmakta ve
kullanılmaktadır.

FAO’nun EZY Tanımı: ‘‘Entegre Zararlı Yönetimi (EZY), mevcut tüm zararlı mücadele tekniklerini dikkatlice değerlendirerek, zararlı popülasyonlarının artmasını engelleyecek uygun
önlemlerin entegre edilmesiyle, pestisitler ve diğer müdahaleleri ekonomik açıdan meşru seviyelerde tutmak, insan ve hayvan sağlığı ile çevre risklerini azaltmak veya asgariye düşürmek demektir. EZY, tarımsal ekosistemlere mümkün olan en az müdahale ile sağlıklı bitki gelişimini vurgular, doğal zararlı mücadelesi mekanizmalarını öne çıkarır.’’

Diğer
bir deyişle, mevcut tüm mücadele seçenekleri (ör. kültürel,
fiziksel, biyolojik, kimyasal) çiftçiler tarafından
değerlendirilmeli, ve uygun biçimde kullanılmalıdır. Ayrıca,
zararlı popülasyonlarının gelişimini yavaşlatmaya yardımcı
tedbirleri de kapsar (ör. önleme, izleme, tahmin, erken teşhis).
EZY’nin önemli bir özelliği, her türlü müdahale için önce
detaylı bir karar verme süreci yapılmasıdır. Alınan her karar,
hem ekonomik hem de ekolojik açıdan meşrulaştırılmalıdır.
Dolayısıyla, öncelik, önleme ve alternatif mücadele taktiklerine
verilmelidir. EZY’nin ilkeleri ve daha detaylı örnekler, aşağıda
verilmiştir:

EZY’yi
Uygun Bağlama Oturtmak

EZY,
doğal ve sosyo-ekonomik koşullarının yanı sıra, tarımsal
gelişmişlik düzeyi de birbirinden farklı olan çeşitli bölgeler
ve ülkelerde kullanılmaktadır. Fakat, bitkisel üretim ve bitki
koruma başarısı, EZY uygulanan neredeyse tüm koşullarda elde
edilebilir. EZY, kurallar ve kaidelere sıkıca bağlı olan basit
bir yaklaşım değil, kimyasal kullanımını azaltan ve
sürdürülebilir üretimde daha fazla gıda güvenliği sağlayan
çeşitli ilkeler, stratejiler ve taktikleri kapsayan çevresel bir
yaklaşım çerçevesinde atılan adımlardır. EZY’yi mümkün
olduğunca etkili hâle getirmek için, yerel/bölgesel koşullara
uyarlanması gerekir.

Mekansal
boyutta EZY: ayrı ayrı çiftlikler değil, arazi yapısını
düşünmek

Farklı
habitat çeşitleri (ör. tarım alanları, yarı-doğal çevreler),
mekansal düzeyde tanımlanabilir. Bunlar, birçok canlı için
yaşama, üreme ve kışlama alanı sunar. Zararlılar, yeni ekilen
bitkileri istila edebilir, farklı habitatlara yayılabilir ve
böylece ciddi nüfus yoğunluklarına ulaşabilir. Aynı şey,
bunların doğal düşmanları ve rakipleri için de geçerlidir.
Dolayısıyla, hem zararlı hem de faydalı çeşitli canlı
türlerinin belirli bir alandaki miktarı ve yayılımı,
çevresindeki habitatlar ve bu habitatlarda uygulanan yöntemlerden
de etkilenecektir.

Zamansal
boyutta EZY: tek bir yetiştirme sezonu yerine ürün yetiştirme
sistemleri düşünmek

Yetiştirilen
tek yıllık ve çok yıllık bitkiler, çeşitli zararlılar ve
hastalıklara ev sahipliği yapar, ve tarlada yabancı otların
çıkmasına müsaade eder. Tarla ekinleri söz konusuysa, aynı
alanda her sene farklı bitkiler yetiştirmek (ekim nöbeti),
zararlıların yaşam döngüsünü kırarak, bir sonraki dönemde
zararlı baskısını azaltabilir. Çok yıllık bitkilerde, meyve
bahçeleri dâhil, belirli bir sene var olan zararlıların
yoğunluğu, bir sonraki sene yaşanacak ilk zararlı istilâsının
şiddetinde belirleyici bir etkendir. Dolayısıyla, ekim nöbeti
ve/veya diğer zararlı yönetim tedbirleri, zararlıların
yetiştirilen bitkiler üzerindeki varlığına, zaman ölçeğinde
de etki edecektir. EZY, bu bağlamda, aynı alanda belirli bir sene
yetiştirilen yalnızca tek bir bitki türünde değil, birkaç yıl
içinde oturtulan ekim sistemleri için mâkul bir zararlı
mücadelesidir. Bu, faydalı canlılar için de geçerli ve
uygulanabilir bir yaklaşımdır. Dolayısıyla, EZY, zaman-mekan
bağlamında ele alınmalıdır.

EZY
Uygulamalarının Genel İlkeleri

Zararlı organizmaların engellenmesi ve/veya bastırılması, çeşitli seçeneklerin bir arada kullanılmasıyla hedeflenmeli ve başarılmalıdır:

  • Ekim
    nöbeti ve ara ekim;
  • Uygun
    işleme tekniklerinin kullanılması (ör. tohum yatağı hijyeni,
    ekim/dikim zamanı ve bitki yoğunluğu, ara tohumlama, asgari
    toprak işleme, budama ve anıza doğrudan ekim);
  • Uygun
    durumlarda, dirençli/dayanıklı bitki türleri ve
    standart/sertifikalı tohum ve ekim/dikim malzemeleri kullanmak;
  • Dengeli
    bir besin kaynağı ve su yönetimi sağlamak;
  • Tarla
    sağlığı ve hijyen önlemleri alarak, zararlı canlıların
    yayılmasını engellemek (ör. hasta bitkilerin, bitki
    kısımlarının, bitkisel artıkların ayıklanması ve makineler
    ile ekipmanın düzenli olarak temizlenmesi);
  • Faydalı
    canlıları korumak ve zenginleştirmek (ör. üretim alanının
    içinde ve dışında, ‘‘ekolojik hizmetler’’den
    faydalanmak.

İzleme

  • Zararlı
    canlılar, mümkün olduğu takdirde, uygun yöntemler ve araçlarla
    izlenmelidir. Arazi gözlemleri (ör. zararlıların görünmesi,
    semptomların ortaya çıkması) ve uygun durumlarda bilimsel uyarı,
    tahmin ve erken teşhis sistemleri (tuzaklar, meteoroloji
    istasyonları, vb.) kullanılmalıdır. Profesyonel, kalifiye
    uzmanlardan düzenli olarak danışmanlık almak da önerilir.
    (İzleme konusunda daha detaylı bilgi için bir sonraki bölüme
    bakınız.)

Uygun karar-verme süreçleri

  • İzleme
    süreçlerinin sonuçlarına ve yerel koşullara (ör. ekim sistemi,
    iklim) dayanarak, zararlı yönetimi ihtiyacı, zamanlaması ve
    yöntemleri hakkında düzgün kararlar verilmelidir. Mümkünse,
    zararlı canlılar için eşik değerler belirlenmeli ve göz önüne
    alınmalı, herhangi bir uygulama yapmadan önce üretim koşulları
    dikkate alınmalıdır.

Kimyasal-olmayan bitki koruma tedbirleri

  • Sürdürülebilir,
    fiziksel, biyolojik ve diğer kimyasal-olmayan yöntemler, tatmin
    edici zararlı kontrolü de sağlıyor ise, kimyasal çözümlere
    tercih edilmelidir. Kimyasal pestisitler, canlılara zehirli
    olmaları için tasarlandıkları, çevreye yayıldıkları ve gıda
    ürünlerine uygulandıklarından, ancak son çare olarak
    kullanılmalıdır; yalnızca, kimyasal-olmayan bir alternatif
    kalmadığı zaman, ve ekonomik anlamda meşru ise. Eğer pestisit
    kullanımı öngörülüyorsa, bir zararlı yönetim planı erkenden
    hazırlanmalıdır.

Belirli pestisitler

  • Mevcut
    EZY yaklaşımları detaylıca gözden geçirildikten sonra,
    kimyasal pestisit kullanımı yine de gerekli görülür ise,
    kullanılacak pestisitin seçiminde dikkatli ve bilgili bir
    değerlendirme yapılmalıdır. Hesaba katılması gereken etkenler
    şunları kapsar: kullanıcılar üzerindeki riskler ve zarar,
    ürünün seçiciliği ve hedef-dışı canlılar üzerindeki
    riskler, çevrede kalıcılık oranı, hedef canlıların direnci
    veya direnç geliştirme olasılığı. Uygulanacak pestisit, mümkün
    olduğu kadar hedef canlılara yönelik olmalı, insanlar,
    hedef-dışı organizmalar (ör. avcılar, parazitler, tozlayıcı
    böcekler) ve çevre (ör. toprak, su) üzerinde asgari etki
    yaratmalıdır. Kullanımı en az seviyede olmalıdır, örneğin,
    uygulama sıklığı azaltılmalı veya kısmi uygulama
    yapılmalıdır. Eğer kimyasalların tekrarlanması meşru ve
    gerekli ise, mevcut ürünlerin etkinliğini garanti altına almak
    için uygulanacak bir anti-direnç stratejisi olarak, farklı etki
    şekli olan pestisitler uygulanmalıdır (bkz. WHO ve EPA toksisite
    sınıflandırma sistemleri).

  • Ürünler,
    uygulanacakları ülkede kayıtlı olmalı, eğer ruhsatı yok ise,
    ilgili ulusal yetkililer tarafından özel izin verilmiş olmalıdır.
    Herhangi bir pestisitin kullanımı, hedeflediği bitki-zararlı
    kombinasyonu da dâhil olmak üzere, tüm tescil şartlarını
    yerine getirmelidir.

Değerlendirme

  • Geçmiş
    pestisit kullanım kayıtları ve zararlı canlı izleme sonuçlarına
    dayanarak, uygulanan bitki koruma tedbirlerinin verimliliği kontrol
    edilmeli ve değerlendirilmelidir. Bu, kazanılan bilgi ve tecreübe
    sayesinde, çiftçilerin gelecekte uygulayacağı zararlı mücadele
    yöntemlerini iyileştirecektir.

Yukarıdaki
ilkelere ek olarak, EZY uygulama ve geliştirmeyi etkileyen anahtar
etkenler, çiftçi topluluklarının bilgi ve kapasitesidir. EZY,
yerel tarım ekosistemlerini, mekanizmaları, zararlıların
biyolojisini ve doğal düşmanlarını, vb. anlamadan, başarıyla
uygulanamaz. Çiftçiler, bilgilerini geliştirmek için eğitim
programlarına katılmalı ve uzmanlardan danışmanlık almalı,
geliştirme sürecine dâhil olmalıdır. Birbirleriyle iletişimde
olmaları, sorunları tartışarak deneyimlerini paylaşmaları da
önemlidir (topluluk-temelli öğrenim), ve düzgün karar-verme
süreçlerine olumlu katkı sağlar.

EZY’nin
başlıca faydaları

  • İnsan
    sağlığı ve çevre (ör. su kaynaklar, tozlayıcı böcekler)
    risklerini azaltır

  • Zararlıların
    pestisit bağışıklığı geliştirmesini geciktirir

  • Bitki
    korumada maddi tasarruf sağlanır

  • Tarımsal
    üretimin halk üzerindeki imajı iyileşir

Seçilmiş
Kaynaklar:

AGP
– Integrated Pest Management

http://www.fao.org/agriculture/crops/core-themes/theme/pests/ipm/en/

Dir.
2009/128/EC

http://eur-lex.europa.eu/

ENDURE
Ağı

http://www.endure-network.eu/

Environmental
and Social Management Guidelines

http://www.fao.org/3/a-i4413e.pdf
– Bkz. EK 1

Environmental
and Social Standards

http://www.fao.org/environmental-social-standards/en/

The
International Code of Conduct on Pesticide Management

www.fao.org/fileadmin/templates/agphome/documents/Pests_Pesticides/Code/CODE_2014Sep_ENG.pdf

EZY’de
İzleme

Uygulanacak
zararlı yönetim taktiklerine ilişkin verilecek herhangi bir
karardan önce, arazideki organizmaların ve koşulların eksiksizce
tanımlanması gerekir. Ayrıca, organizmaları sınıflandırırken
ve ‘‘zararlı’’ olarak tanımlarken, dikkatli
davranılmalıdır.

FAO’nun ‘‘Zararlı’’ Tanımı: ‘‘Zararlı, bitkilere ve bitkisel ürünlere, malzemelere veya çevreye zarar veren herhangi bir bitki, hayvan veya patojen ajan türü, ırkı veya biyotipidir, ve ayrıca insan ve hayvan hastalıklarına neden olan parazit ve patojen taşıyıcıları ile halk sağlığı kaygısı yaratan hayvanları da kapsamaktadır.’’ [2014’te yenilenmiş Pestisit Yönetimi Davranış Kuralları]

Tüm
zararlıların bütünüyle kontrol altında tutulması, birçok
durumda ne gereklidir, ne de EZY’ye uygundur. Neredeyse tüm ürün
bitkileri, gücünden ve hasılatından ciddi oranda taviz
vermeksizin, belirli bir ölçüde zarara dayanabilir. Bu doğrultuda,
bitkilerin dayanabileceği zararlı yoğunluklarına dair
değerlendirmeler, önceden yapılmalıdır. Belirli bir mücadele
yönteminin kendini amorti edeceği noktayı belirlemek amacıyla,
bazı ekonomik kavramları bilmek faydalıdır:

  • Ekonomik Zarar (EZ): ürüne gelen zararın, mücadele yönteminin masraflarına denk geldiği noktada başlar.
  • Ekonomik Hasar Seviyesi (EHS): EZ’ye yol açacak en düşük zararlı popülasyon yoğunluğudur.
  • Ekonomik Eşik (EKE) veya Eylem Eşiği (EYE): artan zararlı nüfusunun (hasar), EHS’ye ulaşmasını engellemek amacıyla, mücadele eylemini başlatacak zararlı popülasyonu yoğunluğudur. Bir mücadele uygulamasının kârlı olabilmesi için, veya en azından başa baş gelmesi için, EKE’nin, EHS’nin altında olması gerekir.

HD:Users:rona:Desktop:Is-Guc:_Çeviri:Buğday:Zehirsiz Sofralar Projesi Çevirileri:Yapılan:Şema.jpg

Bir
zararlı, ekonomik anlamda önemsiz olabilir (ekonomik seviyenin
devamlı altındadır), sık görülmeyebilir (normalde EHS’nin
altındadır, fakat eşik düzeyini zaman zaman geçebilir), ve ciddi
olabilir (düzenli olarak yüksek seviyelere çıkar ve mücadele
edilmez ise ciddi zarara yol açabilir). Günümüzde EZY’de
kullanılan birçok gerçek eşik, basit bir sabit seviyeden çok
daha dinamik ve karmaşıktır. Eylem eşikleri, bir ürünün
atlattığı zararlı aşamaları, ürünün aldığı zarar, veya
tuzaklar ya da diğer numune alma yöntemleriyle belirlenen nispi
zararlı faaliyeti ölçümleriyle ifade edilebilir.

İzleme

Zararlı
istilâlarını önlemek amacıyla tedbirler alındıktan sonra,
doğru tanımlanan türlerin görülme sıklığı, zararlı mı
yoksa faydalı mı olduğu, zararlıların neden olduğu hasar, bitki
özellikleri, ve çevresel etkenleri düzenli olarak kontrol etmek,
önemlidir. Bu izleme prosedürü, EZY programlarının temel
öğelerindendir. Erken tespit sağlar, istilâların ciddiyetini
derecelendirir ve gelecek popülasyonlar için tahminler sunar.
Dolayısıyla, ekonomik kayıp yaşama ihtimalini düşürür.
Düzenli izleme, kullanılan mücadele stratejisinin başarısını
ölçmekte de faydalıdır. Fakat, izleme yöntemleri, karşılaşılan
zararlılara ve koşullara göre değişiklik gösterir. Nitekim,
çeşitli türler için geliştirilen bu yöntemler, yerel koşullara
uyarlanmalıdır. Eğer izleme çalışmaları dikkatlice
gerçekleştirildiyse, daha önce yürütülmüş zararlı mücadele
eylemlerinin değerlendirmesi ve/veya zararlı mücadele
taktiklerinin uygulanmasına (veya uygulanmamasına) ilişkin alınmış
kararlar, nasıl bir yol izleneceğini belirlemekte yeterli olabilir.

Herhangi
bir araziye girdikten sonra mutlaka izlenmesi gereken genel
prosedürler bulunmaktadır:

  • Arazi, keşif raporu formunda uygun biçimde tanımlanmalı ve mevcut tüm veriler belirtilmeli
  • Tarih ve günün saati kaydedilmeli
  • Hava koşulları kaydedilmeli
  • Bitkinin hangi büyüme aşamasında olduğu kaydedilmeli
  • Genel toprak ve bitki durumu kaydedilmeli
  • Söz konusu zararlı(lar) için önerilen numune alma yöntemi ve örüntüsü kullanılarak arazi örnekleri, ve, gerektiği taktirde, (olası) zararlılar ve/veya hasarlı bitkilerden (bitki kısımlarından) daha sonra incelenmek üzere numune toplanmalı
  • Keşif raporlarının sonuçları, belirli zararlı(lar) için hazırlanan kayıt birimlerine işlenmelidir.

Günümüzde,
sahada keşfi yapan kişinin kullanabileceği, basitten karmaşığa
birçok araç ve teknik bulunmaktadır. Kullanılacak teçhizat ve
yöntemin, yalnızca mevcut duruma bağlı olduğunu unutmamak
gerekir. Bu nedenle, etkili ve güvenilir bir izleme için,
kullanılacak yöntemlere dair bilgi birikimi ve doğru yöntem
seçimi, önem taşımaktadır.

Örneğin,
uygulamada, bazı zararlıların takibini sağlayan tuzaklar (ışık,
renk feromon, vb), sıklıkla kullanılır. Eğer doğru
kullanılırlarsa, popülasyon faaliyetlerini kontrol etmek ve eylem
eşiğini belirleyecek bilgiye erişmekte fayda sağlayacaklardır.

Feromon
tuzakları
na,
izleme için kullanılan bir tuzak türü olarak, bu broşürde sıkça
değinilmektedir. Bu doğrultuda, kullanımlarına dair önemli bazı
talimatlar, şöyle özetlenebilir:

  • Tarlada tuzağa düşüreceğiniz hedef türleri dikkatlice seçin
  • Türün ortaya çıktığı zamana ilişkin bilgi taraması yapın (literatür, yerel veriler, vb.), ve öngörülen çıkış zamanından 1-2 hafta önce tuzakları yerleştirin
  • Hakiki tuzaklar ve yemler kullanın (yemleri kullanmadan önce derin dondurucuda muhafaza edin)
  • Tuzakları, yerleştirilecekleri noktada hazırlayın
  • Feromon tuzağını nasıl yerleştireceğinize dair talimatları okuyun (ör. bitki boyu)
  • Yerleştireceğiniz tuzakların sayısını belirlemek için, söz konusu alanın büyüklüğünü göz önüne alın (belirli bir bitkide fayda etmesi amacıyla, tek bir zararlı türü için minimum 10-15 m. aralıklarla konumlanmış en az iki tuzak önerilir)
  • Tuzakları, mümkün olduğu kadar sık ve düzenli kontrol ederek, rakamları kaydedin (en az haftada bir defa)
  • Tuzakları ve/veya bileşenlerini (ör. yapışkanlı kağıt, yem) talimatlar doğrultusunda yenileyin ve tekrar kullanmayın
  • Gözlem (tuzağa düşürme) dönemi sona erdiğinde, arazideki tüm tuzakları ortadan kaldırın

Tuzak tasarımı örnekleri:

HD:Users:rona:Desktop:Is-Guc:_Çeviri:Buğday:Zehirsiz Sofralar Projesi Çevirileri:Yapılan:Tuzak_Tasarımları.jpg
Huni feromon tuzağı-Sarı yapışkan tuzak-Delta tuzak (feromonlu ve yapışkanlı)

Seçilen
Kaynaklar ve Ek Bilgiler:

FAO
bitkisel hijyen terimleri sözlüğü:

FAO
Glossary of phytosanitary terms:

http://www.fao.org/docrep/w3587e/w3587e01.htm

Idaho
Üniversitesi – Tarım ve Yaşam Bilimleri, Entegre Zararlı
Yönetim Kavramları:

University
of Idaho – College of Agricultural and Life Sciences Concepts of
Integrated Pest Management:

http://www.cals.uidaho.edu/potatoes/PotatoProductionSystems/Topics/IntegratedPestManagement.pdf

CSALOMON®-
Ticari feromon ürünleri internet sitesi:

CSALOMON®-Commercial
website for pheromones:

http://www.csalomontraps.com/

Minnesota
Üniversitesi – Özel Pestisit Uygulama Eğitim Rehberi:

Universityof
Minnesota – Private PesticideApplication Training Manual:

http://www.extension.umn.edu/agriculture/pesticide-safety/ppat_manual/Chapter%201.pdf

Maryland
Üniversitesi – Entegre Zararlı Yönetimine Genel Bakış:

University
of Maryland – Integrated Pest Management Overview:

http://www.udel.edu/IPM/cca/ipmoverview.html

Uluslararası
Bitki Koruma Sözleşmesi (IPPC) – Uyarlanan Standartlar (ISPM’ler)

International
Plant Protection Convention (IPPC) – Adopted Standards (ISPMs):

https://www.ippc.int/en/core-activities/standards-setting/ispms/

Jenser,
G. (Ed.) (2003): Integrált növényvédelem a kártevők ellen.
Mezőgazda Kiadó, Budapest. The Pesticide Environmental Stewardship
(PES) İnternet sitesi:

http://pesticidestewardship.org/ipm/Pages/Monitoring.aspx

Radcliffe
EZY Dünyası Ders Kitabı:

Radcliffe’s
IPM World Textbook:

http://ipmworld.umn.edu/chapters/pedigo.htm

İletişim